VĂN HÓA ONLINE - SPECIAL SECTION - THỨ SÁU 06 FEB 2026
Iran: Sau khi dập tắt các cuộc biểu tình, Ali Khamenei đang cố gắng ngăn chặn cuộc tấn công từ Mỹ
By LEE KEATH
Updated 8:02 AM PST, February 4, 2026
Trong bức ảnh do trang web chính thức của văn phòng lãnh đạo tối cao Iran công bố, Lãnh đạo tối cao Ayatollah Ali Khamenei cầu nguyện tại mộ của cố lãnh tụ cách mạng Ayatollah Khomeini, nhân kỷ niệm 47 năm ngày ông trở về từ nơi lưu đày trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, ngoại ô Tehran, Iran, thứ Bảy, ngày 31 tháng 1 năm 2026. (Văn phòng Lãnh đạo tối cao Iran thông qua AP)
CAIRO (AP) — Lãnh tụ tối cao của Iran, Ayatollah Ali Khamenei, đã dập tắt các cuộc biểu tình lan rộng khắp đất nước vào tháng trước, đã tiến hành cuộc đàn áp đẫm máu nhất trong gần bốn thập kỷ cầm quyền của ông.
Nhưng, giờ đây, với một hạm đội Mỹ đang hiện diện gần đó, Giáo chủ Ali Khamenei 86 tuổi đang cố gắng ngăn chặn một cuộc tấn công tiềm tàng của Mỹ.
Ông đã cảnh báo rằng nếu Tổng thống Mỹ Donald Trump tấn công, một cuộc chiến tranh khu vực sẽ xảy ra.
Tuy nhiên, ông cho phép Iran tham gia đàm phán với Mỹ về chương trình hạt nhân của Iran, đảo ngược lập trường từ chối đàm phán trước đó.
Việc đàn áp dữ dội các cuộc biểu tình là dấu hiệu cho thấy mối đe dọa sâu sắc mà ông Khamenei và giới lãnh đạo Iran nhìn thấy trong sự tức giận lan rộng của người dân. Nhiều năm bị trừng phạt, quản lý kinh tế yếu kém và tham nhũng đã tàn phá nền kinh tế Iran, ảnh hưởng nặng nề đến tầng lớp trung lưu từng rất đông đảo.
Những khẩu hiệu "Chết đi Khamenei!" trong các cuộc biểu tình tháng Giêng nhấn mạnh việc những khó khăn kinh tế đã biến thành sự bất mãn đối với chế độ giáo sĩ.
Sự bất mãn của người dân không phải là áp lực duy nhất đối với hệ thống thần quyền mà ông Khamenei đứng đầu.
Các cuộc oanh tạc của Israel và Mỹ trong cuộc chiến 12 ngày mùa hè năm ngoái đã gây thiệt hại nặng nề cho chương trình hạt nhân, hệ thống tên lửa và năng lực quân sự của Iran. Và mạng lưới các lực lượng ủy nhiệm khu vực của Iran, bao gồm Hamas ở Gaza và Hezbollah ở Lebanon - được gọi là "Trục kháng chiến" - đã sụp đổ trong những năm gần đây, làm suy yếu khả năng gây ảnh hưởng của Iran trên khắp Trung Đông.
Tuy nhiên, cuộc đàn áp nội bộ của Iran đã cho thấy sự kiểm soát sắt đá mà Khamenei và Lực lượng Vệ binh Cách mạng có khả năng áp đặt. Hàng nghìn người đã thiệt mạng, hàng chục nghìn người bị bắt giữ và internet bị cắt, khiến người dân Iran gần như bị cô lập hoàn toàn với thế giới bên ngoài trong nhiều tuần.
Đây là những điều cần biết về Khamenei:
Ông đã biến đổi Cộng hòa Hồi giáo
Khi lên nắm quyền vào năm 1989, Khamenei phải vượt qua những nghi ngờ sâu sắc về quyền lực của mình. Là một giáo sĩ cấp thấp vào thời điểm đó, Khamenei không có uy tín tôn giáo như người tiền nhiệm của ông, Ayatollah Ruhollah Khomeini, lãnh đạo của Cách mạng Hồi giáo.
Với cặp kính dày và phong cách chậm chạp, Khamenei cũng thiếu sức thu hút mạnh mẽ như Ruhollah Khomeini. Nhưng Khamenei đã cai trị lâu hơn gấp ba lần so với Khomeini quá cố và đã định hình Cộng hòa Hồi giáo Iran một cách có lẽ còn mạnh mẽ hơn.
Ông đã củng cố hệ thống cai trị của các "mullah" (giáo sĩ Hồi giáo Shiite). Dưới chế độ Cộng hòa Hồi giáo, các giáo sĩ đứng đầu hệ thống phân cấp, vạch ra những giới hạn mà chính phủ dân sự, quân đội và các cơ quan tình báo và an ninh phải tuân theo.
Trong mắt những người theo đường lối cứng rắn, Khamenei là người có quyền lực không thể nghi ngờ - chỉ đứng sau Thượng đế. Đồng thời, Khamenei đã xây dựng Lực lượng Vệ binh Cách mạng bán quân sự thành thế lực thống trị trong quân đội và chính trị nội bộ của Iran.
Lực lượng Vệ binh tự hào sở hữu lực lượng quân sự tinh nhuệ nhất của Iran và giám sát chương trình tên lửa đạn đạo của nước này.
Khamenei cũng cho phép Lực lượng Vệ binh tự do xây dựng mạng lưới kinh doanh, cho phép họ thống trị nền kinh tế Iran. Đổi lại, Lực lượng Vệ binh trở thành lực lượng trung thành và sẵn sàng chiến đấu vì ông.
Cơ cấu phân bổ quyền lực ở Iran
Ayatollah Ali Khamenei là lãnh tụ tối cao của Iran từ năm 1989.
Cuộc đàn áp đẫm máu nhất từ trước đến nay
Cuộc đổ máu gần đây đã vượt xa những cuộc bất ổn trước đó. Các cuộc biểu tình bắt đầu vào cuối tháng 12 tại khu chợ truyền thống ở Tehran sau khi đồng rial giảm xuống mức thấp kỷ lục, 1,42 triệu rial đổi lấy 1 đô la Mỹ. Chúng nhanh chóng lan rộng ra khắp các thành phố ở Iran. Khamenei tuyên bố rằng “những kẻ gây rối phải bị trừng trị”, bật đèn xanh cho một cuộc đàn áp.
Khi hàng trăm nghìn người xuống đường vào ngày 8 và 9 tháng 1, 2026, những người biểu tình kỳ cựu cho biết họ đã choáng váng trước hỏa lực được sử dụng, với lực lượng an ninh nổ súng vào đám đông.
Các nhà hoạt động cho biết cho đến nay họ đã ghi nhận hơn 6.700 người thiệt mạng và đang nỗ lực xác minh thêm hàng nghìn trường hợp khác. Chính phủ đưa ra con số thấp hơn nhiều, 3.117 người, nhưng vẫn cao hơn so với các cuộc đàn áp trước đây.
Trong quá khứ, chính quyền đã tìm cách xoa dịu sự tức giận của công chúng bằng cách nới lỏng một số hạn chế xã hội của Cộng hòa Hồi giáo hoặc thừa nhận những khó khăn kinh tế. Nhưng cho đến nay, Khamenei chỉ làm cho lời lẽ của mình trở nên cứng rắn hơn, gọi các cuộc biểu tình là “một cuộc đảo chính”.
Các nhà hoạt động cho biết hàng chục nghìn người đã bị bắt giữ trong những tuần qua.
Đàm phán hạt nhân
Bằng cách đồng ý đàm phán hạt nhân với Mỹ, Khamenei có thể đang tìm cách câu giờ để tránh các cuộc tấn công của Mỹ – hoặc tin rằng những lời đe dọa của Trump chỉ là lời nói suông.
Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập, Oman, Pakistan, Qatar, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đều đang nỗ lực dàn xếp các cuộc đàm phán, có thể diễn ra trong những ngày tới. Nhưng hai bên vẫn còn cách xa nhau.
Iran kiên quyết phản đối các yêu cầu chính của Mỹ, đó là ngừng tất cả hoạt động làm giàu uranium và giao nộp kho dự trữ uranium của mình.
Trump đã mơ hồ về mục tiêu của các cuộc không kích. Ban đầu ông đe dọa tấn công để ngăn chặn các nhà lãnh đạo Iran giết hại những người biểu tình ôn hòa hoặc ngăn chặn các vụ hành quyết hàng loạt. Sau đó, ông chuyển sang sử dụng mối đe dọa đó để thúc đẩy Iran tham gia nghiêm túc vào các cuộc đàm phán hạt nhân.
Một số người ở Iran và trong cộng đồng người Iran hải ngoại bày tỏ hy vọng rằng Mỹ sẽ sử dụng lực lượng quân sự để lật đổ Khamenei. Nhưng điều đó có thể đòi hỏi một chiến dịch quân sự khổng lồ, có lẽ vượt xa chỉ là các cuộc không kích.
Cũng có những tiếng nói mạnh mẽ ngay cả trong số những người phản đối Khamenei chống lại sự can thiệp của nước ngoài để lật đổ chế độ thần quyền. Và kịch bản loại bỏ Khamenei chỉ làm nổi bật câu hỏi đã luôn hiện hữu trong suốt thời gian ông nắm quyền khi tuổi tác ngày càng cao: Ai hoặc thế lực nào sẽ kế nhiệm ông?
Theo quy định, một hội đồng gồm các giáo sĩ Hồi giáo dòng Shiite có nhiệm vụ chọn một người trong số họ làm người kế nhiệm, và nhiều cái tên đã được nhắc đến trong số các giáo sĩ Shiite hàng đầu, bao gồm cả con trai của Khamenei.
Nhưng dưới thời Khamenei, Lực lượng Vệ binh Cách mạng đã phát triển trở thành thế lực mạnh nhất đứng sau quyền lực của các giáo sĩ cầm quyền. Việc loại bỏ lãnh tụ tối cao một cách bạo lực có thể khiến các chỉ huy Vệ binh hoặc quân đội chính quy công khai nắm quyền.
Điều đó có thể châm ngòi cho một cuộc xung đột đẫm máu để giành quyền kiểm soát đất nước giàu dầu mỏ với 85 triệu dân.
- LEE KEATH Keath là tổng biên tập phụ trách các bài phóng sự đặc biệt ở Trung Đông của hãng thông tấn Associated Press. Ông đã đưa tin từ Cairo từ năm 2005.
