VĂN HÓA ONLINE - VĂN HÓA CHÍNH TRỊ - THỨ BA 30 DEC 2025
Cờ vàng từ biểu tượng chính trị đến giá trị văn hóa của người Việt
Tác giả, Võ Ngọc Ánh
Vai trò, Gửi cho BBC News Tiếng Việt từ Tacoma, bang Washington, Hoa Kỳ
17 tháng 11 2025
https://www.bbc.com/vietnamese/articles/c2dr62klgy7o
XEM THÊM:
Little Saigon: Lễ chào cờ đầu năm 2025 tại khu thương xá Phước Lộc Thọ truyền đạt nhiều ý nghĩa
Lá cờ vàng được ban nghi lễ thượng kỳ lên cột cờ cao lớn ở mặt tiền Phước Lộc Thọ trên đại lộ Bolsa, Tp Westminster, Quận Cam, nam California ngày 8 tháng Giêng năm 2025 (Photo: VĂN HÓA ONLINE)
Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh, Cờ vàng và cờ Mỹ tại California
Cờ vàng ba sọc đỏ từng là biểu tượng chính trị của một miền Nam Việt Nam khát vọng tự do và dân chủ. Hơn nửa thế kỷ sau cuộc chiến, lá cờ ấy giờ là biểu tượng văn hóa và tinh thần của cộng đồng người Việt tại nhiều quốc gia.
Với phần lớn người Việt hải ngoại, cờ vàng gắn liền với ký ức về Việt Nam Cộng hòa. Năm mươi năm sau cuộc chiến, lá cờ ấy là di sản của tinh thần, ký ức và khao khát tự do của người Việt.
Hiện nay ở Mỹ ít nhất có 20 bang, 15 quận và 85 thành phố đã chính thức công nhận cờ vàng là "Heritage and Freedom Flag" – Lá cờ Di sản và Tự do của người Mỹ gốc Việt.
Cờ vàng trong đời sống người Việt ở Bắc Mỹ
Sau biến cố 1975, hàng triệu người Việt phải rời quê hương tìm đường sống ở Mỹ, Canada, Úc và một số quốc gia ở châu Âu. Họ mang theo lá cờ vàng của một Việt Nam Cộng hòa vừa sụp đổ. Dưới lá cờ vàng, họ quy tụ, cùng nhau dựng lại cuộc sống, nuôi dưỡng ký ức tự do và hướng về cội nguồn.
Tôi đã không ít lần nghe những bác lớn tuổi từng trực tiếp tham gia vào cuộc chiến Quốc-Cộng và ra đi trong biến cố tháng 4/1975, hoặc vượt biên tìm tự do sau đó, kể rằng khi thấy lại lá cờ vàng tung bay ở Mỹ, họ dâng trào cảm xúc nhớ quê và biểu tượng của miền Nam cũ vẫn sống trong cộng đồng mới.
Thực tế, trong suốt nhiều thập niên sau chiến tranh, dù chính thể Việt Nam Cộng hòa không còn, tại Mỹ và một số quốc gia có người Việt tị nạn đông đảo, trong các ngày lễ, dịp tưởng niệm biến cố 30/4, đến các cuộc vận động nhân quyền, chiến dịch tranh cử của ứng viên gốc Việt, ... hình ảnh cờ vàng là sợi dây nối kết cộng đồng người Việt tự do.
Với những người Việt thuộc thế hệ đầu định cư tại Mỹ, Canada, Úc, cờ vàng không chỉ là biểu tượng chính trị, mà là nỗi nhớ, là ký ức, là căn tính của cộng đồng người Việt.
Nhưng cùng thời gian, hình ảnh ấy dần thưa vắng. Khi tôi đến Mỹ mười năm trước, vẫn thấy một số ngôi nhà ở Seattle, Tacoma và các thành phố lân cận thuộc (bang Washington) treo cờ vàng, một hình ảnh giờ đây đã trở nên hiếm hoi.
Trong thập niên 1990 của thế kỷ trước và đầu những năm 2000, các cuộc biểu tình của người Việt tại Mỹ chống phái đoàn chính quyền từ trong nước sang từng rợp bóng cờ vàng, với hàng trăm người tham gia, thì nay chỉ còn lác đác.
Không hiếm khi, chính những người cùng mang danh "tị nạn cộng sản" lại dùng lá cờ ấy để công kích, đấu tố lẫn nhau.
Gần đây trong cộng đồng người Việt đã nổ ra tranh cãi quanh sự kiện kỷ niệm 17 năm thành lập công ty Teletron và dịp Quốc khánh Mỹ. Trong sự kiện này, một phụ nữ đã mang khăn choàng có biểu tượng cờ vàng chui qua háng ca sĩ Tiến Dũng mặc quần đỏ, hành động đã bị nhiều người trong cộng đồng xem là "xúc phạm cờ vàng". Từ tình huống này, cộng đồng người Việt đã chia rẽ, công kích nhau dữ dội và nhiều cuộc biểu tình phản đối đã nổ ra sau đó. Cờ vàng từ biểu tượng quy tụ cộng đồng trước đây giờ lại trở thành cái cớ để tấn công nhau.
Trong khi đó, nhiều nơi cờ vàng vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng, dù lặng lẽ hơn nhưng đầy trang trọng. Hai con nhỏ của tôi, 8 và 6 tuổi, khi tham gia trại hè Thiếu nhi Thánh thể Việt Nam của đạo Công giáo, đều trải qua nghi thức chào cờ vàng. Giải bóng đá của cộng đồng Công giáo vùng Tây Bắc Hoa Kỳ mà tôi tổ chức cũng có nghi thức chào cờ vàng như một phần tự nhiên của đời sống tinh thần.
Một người bạn ở thành phố Nova Scotia (Canada) kể: "Trong nhóm Facebook của cộng đồng người Việt ở đây, có một người mới đến định cư vô tình đăng ảnh cờ đỏ thay cho chữ Việt Nam, lập tức bị nhắc nhở."
Có lẽ người nhắc nhở ấy không phải ghét bỏ người mới đến, mà vì cờ vàng là biểu tượng của cộng đồng, là ký ức, họ không muốn bị những người đồng hương mới đến xóa bỏ hoặc thay thế.
Cờ vàng trong dòng chảy lịch sử
Nguồn hình ảnh, Getty Images. Chụp lại hình ảnh, Hình ảnh cờ vàng trong một hội xuân tại Quận Cam, California, Hòa Kỳ
Cờ vàng được giới thiệu là quốc kỳ của một quốc gia vào tháng 6/1948, dưới thời của Chính phủ Trung ương Lâm thời Việt Nam của Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân. Sau đó, lá cờ này được Vua Bảo Đại tiếp tục chọn làm quốc kỳ của Quốc gia Việt Nam giai đoạn 1949-1955.
Nhưng phải đến thời Việt Nam Cộng hòa, lá cờ này mới trở thành biểu tượng của một quốc gia được thừa nhận trên trường quốc tế, gắn liền với khát vọng tự do trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh gay gắt.
Dù chỉ tồn tại trong hơn hai thập niên, nền cộng hòa ấy đã để lại nhiều di sản quý giá, đặc biệt trong giáo dục, văn học và nghệ thuật. Những giá trị nhân bản và tinh thần khai phóng ấy vẫn tiếp tục được nuôi dưỡng trong cộng đồng người Việt tự do khắp thế giới.
Di sản văn hóa này cũng được người trong nước yêu quý, dù nhiều chục năm bị chính quyền dùng cả hệ thống chính trị, giáo dục, từ đe dọa, bắt bớ, đến bỏ tù hòng dẹp bỏ.
Di sản vẫn còn đó, nửa thế kỷ sau cuộc chiến, cờ vàng giờ không phải để chống ai, mà để người Việt tại hải ngoại tự nhắc mình là ai. Nó không còn mang sức nặng đối kháng chính trị, mà dần trở thành một phần của di sản tinh thần chung.
Cờ vàng, về cơ bản, không còn tạo ra bất kỳ sự nguy hiểm cho chính quyền trong nước. Dù một số đảng phái và tổ chức đấu tranh của người Việt vẫn trưng cờ vàng như tiếp nối con đường cũ, nhưng có lẽ lá cờ này không còn sức hấp dẫn quy tụ chính trị cho tương lai.
Khi đất nước có dân chủ thật sự thì lá cờ có hình dáng, màu sắc ra sao sẽ do người dân trong nước quyết định. Khi ấy, cờ vàng và cờ đỏ có thể cùng nằm trong viện bảo tàng, như hai mảnh ký ức của một dân tộc từng chia rẽ nhưng đang tìm đường hòa hợp.
Và trên tinh thần hòa giải mà nhà nước Việt Nam hiện đang đưa ra, thì chính quyền không nên xem cờ vàng là "phản động" hay "kẻ thù", như hiện nay họ đang gạch chéo lá cờ vàng trên các hiện vật ở nhiều địa điểm lịch sử, như tại Dinh Độc Lập. Cờ vàng cũng không nên là lý do để bắt bớ hay buộc tội công dân trong nước; cũng không phát động các phong trào, trên mang và trong đời thực, sỉ nhục cờ vàng như đã và đang diễn ra.
Bởi hòa hợp không có nghĩa là xóa bỏ quá khứ, mà cần biết tôn trọng ký ức của nhau.
Trong tình cảnh lịch sử tương tự như ở Việt Nam, tại Mỹ, lá cờ của Liên minh miền Nam (Confederate flag) trong cuộc Nội chiến 1861–1865, dù không được treo trong các cơ quan công quyền, nhưng nó vẫn còn được trân trọng treo bởi nhiều cá nhân, hoặc những tổ chức gắn với di sản miền Liên minh miền Nam, đặc biệt là ở các bang Alabama, Mississippi, Georgia, South Carolina, Texas…
Biểu tượng văn hóa Việt
Với nhiều người Việt ở Mỹ hiện nay, cờ vàng không còn là biểu tượng đối kháng chính trị với chính quyền trong nước. Đặc biệt với những người trẻ, nó là biểu tượng văn hóa, dấu chỉ của căn tính Việt. Do đó, cờ vàng được định vị đúng vị trí sẽ trở thành nhịp cầu nối ký ức và hòa giải dân tộc.
Sau chiến tranh, không phải bên thắng cuộc, mà chính bên thua cuộc lại là những người truyền bá văn hóa Việt ra thế giới. Nửa thế kỷ qua, nhờ cộng đồng người Việt tự do tại Mỹ, Canada, Úc, … mà bản sắc Việt được giới thiệu, hiện diện và phát triển mạnh mẽ tại những nơi nhộn nhịp nhất ở những quốc gia phát triển.
Tại nhiều bang có người Việt hiện diện, như California, Texas, Washington, hình ảnh cờ vàng gắn liền với các khu phố Việt, nhà hàng, cơ sở thương mại, trở thành biểu tượng nhận diện văn hóa. Nó tương tự như cổng phố đặc trưng của người Hoa trong các khu Chinatown.
Khi tính chính trị phai nhạt theo thời gian thì giá trị văn hóa của cờ vàng càng được khẳng định rõ hơn, như chỉ dấu nhận biết cộng đồng và gắn kết.
Thế hệ trẻ người Việt tại hải ngoại giờ đây không mang ký ức xung đột của quá khứ như cha anh, mà nhìn lá cờ vàng với tinh thần cởi mở như một phần ký ức và cội nguồn.
Tôi từng thấy một bức ảnh trên mạng, nhóm bạn trẻ người Việt chụp chung, một bên cờ đỏ, bên kia cờ vàng. Với họ, cả hai đều là một phần lịch sử của Việt Nam, giờ không còn cần thiết phải đối kháng, mà cần tôn trọng nhau.
Hai con tôi cũng vậy, chúng biết cờ đỏ là của nước Việt Nam hiện tại, cờ vàng là của người Việt ở Mỹ, nhưng cả hai lá cờ đều để nhận biết là người Việt.
- Tác giả Võ Ngọc Ánh đang sinh sống tại bang Washington, Hoa Kỳ.
+++++++++++++++++++++++++++++++++
Nhân 30/4 nghĩ về nghĩa trang quân nhân VNCH
Tác giả, Võ Ngọc Ánh
Vai trò, Gửi tới BBC từ Tacoma, Washington, Hoa Kỳ
15 tháng 4 2021
https://www.bbc.com/vietnamese/forum-56755259
Nguồn hình ảnh, Đỗ Trung Dũng. Chụp lại hình ảnh, Mộ tử sĩ VNCH được cải táng ở Bình Thuận
Trong cuộc chiến ý thức hệ trên dải đất hình chữ S, Việt Nam Cộng Hòa chiến đấu trên lãnh thổ của mình, điều kiện hậu cần tốt nên đa phần người lính tử trận được đưa về quê nhà an táng.
Năm 2008, gần một tháng sau khi vào Sài Gòn làm việc, tôi đến Nghĩa trang Quân đội Biên Hòa để tìm hiểu, thăm viếng.
Đây là nơi chôn chất những người lính của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa còn tồn tại duy nhất tôi biết được sau năm 1975.
Điểm đầu tiên tôi đến viếng là đền tử sĩ. Bên ngoài cổng tam quan nhìn vẫn còn cứng cáp. Bước lên khỏi nhiều bậc tam cấp là một khung cảnh hoang tàn như ngôi miếu hoang nhiều phần đã đổ sụp bày ra trước mắt. Rời nơi đây tôi đến khu chôn cất những người lính.
Lúc này nghĩa trang quân đội Biên Hòa đã có tên Nghĩa trang Nhân dân Bình An từ hai năm trước.
Để được vào được bên trong nghĩa trang, tôi phải xuất trình chứng minh nhân dân cho người gác cổng ghi lại thông tin và trả lời những câu hỏi, "vào làm gì?", "viếng ai?"…
Nơi an nghỉ bị kiểm soát
Đã có hơn 18 nghìn quân nhân bên phía Việt Nam Cộng Hòa được chôn cất nơi đây trước ngày 30/04/1975 trong các ngôi mộ giống nhau.
Giờ đây, trong tầm mắt theo bước chân tôi là một khung cảnh trông lộn xộn của bề ngoài của các ngôi mộ.
Nhiều ngôi mộ mới được trùng tu, xây thêm với gạch men, đá hoa cương, nước sơn mới xen lẫn những mộ trông hoang lạnh, rêu phong với chân nhang ít ỏi, bạc màu.
Rất dễ để thấy những bia mộ vẫn còn in dấu đập như búa gõ lên hình ảnh, tên của người lính đang nằm dưới. Dấu tích của sự căm thù bên thắng cuộc đã trút lên những ngôi mộ đang bị 'cầm tù' trong khu quân sự hơn 30 năm sau ngày 30/4/1975.
Những hố nông cùng xà bần vung vãi để phơi ra dấu vết của các mộ đã được thân nhân di dời.
Nguồn hình ảnh, Bình An. Chụp lại hình ảnh, Những nấm mộ trong nghĩa trang hoang tàn đang được quy hoạch thành dự án bất động sản ở Bình Thuận
Một số tài liệu cũ, nhân chứng cho biết, trước năm 1975, tại miền Nam đã có nhiều khu mai táng tử sĩ thuộc cấp tỉnh (tiểu khu), binh chủng. Tuy nhiên, tôi không trực tiếp thấy được các nơi này.
Dù có thêm các khu mai táng tập trung thì cũng chỉ có một phần nhỏ người lính tử trận được đưa vào đó chôn cất. Đa số người lính Việt Nam Cộng Hòa tử trận được đưa về quê nhà an táng trong nghĩa trang của gia đình, dòng tộc, hoặc của làng, xã, tôn giáo...
Trên bia mộ cho thấy, quân nhân bên phía Việt Nam Cộng Hòa quê tôi tử trận sớm nhất vào năm 1960. Các vị cao niên kể lại lúc đó có xe đưa về, quan tài phủ cờ nước, có tiểu đội cùng về bồng súng trang trọng chào đồng đội vào lòng đất mẹ.
Tất cả người lính Việt Nam Cộng Hòa tử trận sau này ở quê tôi cũng được đưa về nhà để chôn cất theo kiểu như thế.
Tôi chứng thực được điều này khi còn là một đứa trẻ đi chăn bò, lớn hơn đi tảo mộ vào đầu tháng 12 âm lịch hằng năm.
Tôi đã đọc rất nhiều bia xi phía chân mộ ghi tên quốc gia "Việt Nam Cộng Hòa", tên người lính, đơn vị, chức vụ, nơi tử trận…
Trong khi đó bộ đội miền Bắc vào Nam, hoặc du kích thuộc Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam phải chết đâu chôn đó. Số còn lại phải nhờ đối phương chôn cất.
Theo số liệu từ chính quyền Việt Nam, hiện còn khoảng 200 ngàn liệt sĩ bên bên thắng trận vẫn chưa tìm được hài cốt.
Con số này tương đương 2/3 tổng số (hơn 300 ngàn) quân nhân Việt Nam Cộng Hòa bỏ mạng trong chiến tranh Việt Nam.
Đưa người lính về quê an táng, chính quyền Việt Nam Cộng Hòa đáp ứng được nguyện vọng, giúp người thân thuận tiện trong việc chăm sóc mả mồ vốn là truyền thống rất quan trọng của người Việt.
Chụp lại hình ảnh, Nghĩa trang Quân đội Biên Hòa với tên gọi mới là Nghĩa trang Nhân dân Bình An tọa lạc tại phường Bình An, thị xã Dĩ An, tỉnh Bình Dương, Việt Nam
Tuy nhiên, chính quyền Sài Gòn đã không nghĩ hết, sự nhân văn này đã không chiến thắng được nỗi sợ cái chết khi phải đi lính.
Điều này dẫn đến nhiều người bên phía Việt Nam Cộng Hòa thay đổi sắc lính để kéo dài thời gian huấn luyện, tránh việc trực tiếp đánh nhau với các lực lượng thuộc Cộng Sản.
Không ít gia đình có điều kiện chọn cách bỏ tiền để con cái có được một chân lính dễ thở, "lính kiểng" ít nguy hiểm hơn.
Họ làm tất cả điều này để tránh cái chết qua việc ít trực tiếp đối diện với đạn, pháo đối phương.
Các tài liệu nghiên cứu, báo cáo, báo chí thời đó cũ cho thấy đào ngũ trong quân đội Việt Nam Cộng Hòa thường trên mức 10%, theo một bài trên New York Times (27/07/1970).
Con số này theo suy nghĩ của tôi, có lẽ bao gồm cả những quân nhân vắng mặt tại đơn vị không rõ lý do ngắn hạn, 'lính ma' hoặc lính thay đổi đơn vị, binh chủng.
Điều này là hoàn toàn khác biệt với ngoài Bắc. Người trốn lính, cùng gia đình không thể sống được trong cộng đồng bị chế độ tem phiếu, hộ khẩu, việc làm do chính quyền quyết định, chi phối toàn bộ cuộc sống một cá nhân.
Quê nhà giúp đa số tử sĩ an nghỉ
Thế nhưng nghĩ lại thì chính sách của VNCH từng làm suy yếu quân đội nhưng phần nào giúp cho tử sĩ 'mồ yên mả đẹp' ngày nay.
Năm 2018, trong dịp đến tiểu bang Minnesota, tôi đã gặp ông Khiêm. Một cựu quan chức tình báo của chính quyền Sài Gòn đã ở tuổi ngoài 80.
Ông nói, chính quyền lúc đó thừa biết có chuyện bỏ tiền chạy lính. Không ít người đã bỏ tiền để được vào địa phương quân, nghĩa quân để gần nhà và ít nguy hiểm. Có người còn chạy cả giấy miễn quân dịch.
Vì thế, không ít người trong độ tuổi quân dịch dù có tên trong lính nhưng không có mặt. Số này chính là 'lính ma'. Họ chấp nhận lương của mình do người khác lãnh, có người còn phải đóng thêm tiền hàng tháng.
Câu chuyện của cựu quan chức tình báo trên không lạ. Từ nhỏ tại quê nhà tôi đã nghe kể vô số những câu chuyện như thế. Nó sinh động hơn, khác biệt với những bài học lịch sử trong sách vốn chỉ toàn màu chiến thắng. Lịch sử bên thắng trận vốn không khác những bài PR của chế độ.
Cũng vị cựu quan chức tình báo này, chính quyền, quân đội Việt Nam Cộng Hòa lúc đó không thật sự làm nghiêm, hoặc đủ sức để chấn chỉnh các vấn nạn này.
Tuy nhiên ông không thừa nhận, đây là một thất bại của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa để dẫn đến quốc gia rơi vào tay miền Bắc trong năm 1975. Mà, lý do Việt Nam Cộng Hòa thua cuộc do bị Mỹ bỏ rơi.
Nguồn hình ảnh, Công Thuận. Chụp lại hình ảnh, Khu mộ tập thể quân nhân chết ở đồi Charlie vào năm 1971 được lập tại Chơn Thành, Bình Phước vào các năm 2014, 2015
Cuộc chiến đã lùi xa hơn 46 năm, cùng người Việt nằm trong đất vẫn còn bị đối xử bên thắng - bên thua.
Bên thắng cuộc có chính quyền bỏ công, tiền của để tìm kiếm, quy tập. Bên thua cuộc chỉ biết nhờ người thân, hoặc đồng đội đủ can đảm đối mặt với thách thức từ chính quyền, hoặc bác ái trong các tôn giáo.
Nghĩ an ủi cho cho những người quá cố, nhờ đa số người lính bên phía Việt Nam Cộng Hòa được đưa về quê an táng đã giúp việc chăm sóc của thân nhân giờ được thuận tiện hơn.
Chính sách xưa hóa ra giúp các tử sĩ không phải chịu cảnh 'cầm tù' trong mộ hơn 30 năm như Nghĩa trang Quân đội Biên Hòa.
Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của tác giả Võ Ngọc Ánh, quê Quảng Nam, hiện sinh sống tại thành phố Tacoma, tiểu bang Washington.
XEM THÊM:
Phát hiện 4 ngôi mộ tù cải tạo chôn vùi ở gần nhà tù Yên Bái
https://www.nhatbaovanhoa.com/a11635/phat-hien-4-ngoi-mo-tu-cai-tao-chon-vui-o-gan-nha-tu-yen-bai
